خط ظهورشاه

مدتی قبل درباره خط و زبان بلوچی مطلبی را نوشتم. در آنجا درباره مسایل زبانی حول محور زبان بلوچی توضیحاتی درباره زبان و خط معیار دادم. در این مدت کسانی انتقاداتی بر خط و نوشتار سیدظهورشاه هاشمی در گوشه و کنار دنیای مجازی مطرح کردند. هر چند کسانی دیگر در موافقت با خط سیدظهورشاه مطالبی را نوشتن متاسفانه هر دو طرف کمتر به مسایل زبانشناسی توجه کردند و بیشتر مسایل احساسی بیان می شد.

خط سیدظهورشاه و اقبال مردم

خط یک قرارداد برای نمایش نوشتاری زبان است. قراردادی بودن زبان و خط یکی از مهمترین ویژگی‌های این دو پدیده است. قراردادی بودن خط بدین معنی است که هر کدام از علایم به صورت مفروض و قرارداد میان گویشوران هر زبانی به وجود آمده‌اند. زبانهایی که قدمت کتابت طولانی دارند درباره نحوه‌ی بوجود آمدن این نوع قراردادها اطلاعات دقیقی وجود ندارد. برخی با ایجاد ارتباط آیکنی میان شی و علامت سعی در توجیه آن نوع قرارداد کرده‌اند. البته این نوع توجیه‌ها کمتر مورد توجه است چون براساس معیارهای علمی نیستند.

زبان بلوچی از لحاظ زمان نگارش بسیار جوان است. پس راحت‌تر می توان درباره تاریخچه کتابت این زبان نظر داد. درباره تاریخچه خط در بلوچی قبلا در مقاله‌ای جداگانه بحث شده است. مختصر آن که افراد دلسوز زبان بلوچی هرکدام برای نوشتن به زبان بلوچی سیستمی مبتنی بر الفبای عربی-اردو برای زبان بلوچی تهیه کردند. در این میان شانس سیدظهورشاه از دیگر بالاتر بود به دلایلی که در ادامه ذکر خواهم کرد. سید شاعر و ادیبی برجسته در زبان بلوچی تا حتی پس از مرگش به شمار می آید. اشعار او و صنایع بدیع ادبی که در اشعارش به کار برده است او را شاعر توانمند در قرن اخیر در ادب بلوچی مطرح کرد. سید یک زبانشناس برجسته زبان بلوچی است. او تحصیلات و مطالعاتی در زبان‌‌های باستانی هند-ایران داشته است. پس نظرات او به عنوان یک زبانشناس میان ادبای بلوچ مقبول‌تر از دیگر ادبا بوده است. نکته‌ی دیگر که در واقع تمایز سیدظهورشاه از سایر هم عصرانش است تالیف فرهنگ لغت به زبان بلوچی است. او برای تهیه این فرهنگ لغت زحمات زیادی را متحمل شد. زبان برای نوشتن و نوشته شدن علاوه بر خط نیاز مبر به یک فرهنگ لغت مرجع دارد. این فرهنگ در واقع او را از سایر زبانشناسان و ادبا بلوچ در سطح مقبولیت بالاتری قرار می دهد. این سه عامل باعث شد که خط او نسبت به شیوه‌های نگارش دیگر که پیشنهاد شده بودند مقبولیت بیشتری به دست آورد. از همان زمان ادبا و نویسندگان زیادی از این شیوه برای نوشتن به زبان بلوچی استفاده کردند. روزنامه‌ها و مجلات و کتب زیادی بدین خط به کتابت درآمدند.

تغییر خط و مقاومت جامعه

خط بخشی از زبان است که بسیار نسبت به تغییر مقاومت می کند. این پدیده در همه زبان‌ها وجود دارد. بخش گفتار زبان با تغییر شرایط مختلف اجتماعی-زبانی دچار تحولاتی می شود اما خط کمتر دچار این گونه تغییرات می شود. گاه این تغییرات تدریجی آنقدر زیاد می شوند که فاصله گفتار و نوشتار بسیار زیاد می شود. گویشوران و زبانشناسان برای اینکه این فاصله را کم کنند سعی در تغییر خط جهت نوشتن آسانتر می کنند. جامعه به دلایل مختلف از پذیرش این تغییرات واهمه دارد. یکی از آن دلایل قطع پیوند تاریخی زبان با دستاوردهای ادبی است که از گذشتگان به جای مانده است. مسئله‌ای که در ترکیه و تاجیکستان رخداد. پس از تغییر خط در این دو کشور مردم به مرور زمان نتوانستند دسترسی به میراث گذشتگان خود داشته باشند.

مشکلات خط و نحوه اصلاح

همانگونه که قبلا اشاره کردم خط سید‌هاشمی  مبتنی بر الفبای عربی-اردو است. این مسئله به خودی خود مشکلاتی که آن خطها در نوشتن دارند را به زبان بلوچی منتقل می کند. پس خط پیشنهادی سید نیز آن مشکلات را با خود به زبان بلوچی آورده است. یکی از آن مشکلات فاصله زیاد نظام آوایی و نگارشی میان خط و زبان بلوچی است. بسیار از آواها در نوشتار که نقش تعیین کننده در فهم واژه دارند در کتابت به تصویر نمی آیند. مشکل دیگر چگونگی نوشتن آوایی که صور نوشتاری گوناگونی دارد. مثلا صدای «ز» به صورت «ض»، «ذ» یا «ظ» نوشته می شود. برای اصلاح اینگونه مشکلات خطی معمولا در هر کشور یا منطقه‌ای یک نهاد آکادمی برای حکمیت وجود دارد. مردم مرجعیت آن نهاد را معمولا می پذیرند. زبان بلوچی اما این گونه‌ نهاد یا سازمانی متولی برای مسایل زبانی ندارد. همانگونه که در بالا اشاره شد این سیستم‌های نگارشی به اهتمام افراد خبره برای نوشتن پیشنهاد شد.زبان بلوچی برای اینکه مشکلاتش در این زمینه حل شود باید صاحب یک آکادمی مرجع برای این گونه امور شود.

 برخی انتقادات و جواب

• آیا سید گفته فقط همین که من می گویم؟

خیر. زبانشناسی همانند سایر علوم هیچگاه در یک مرحله متوقف نشده و نمی شود. در علم زبانشناسی نظریات و دیدگاه‌‌های زیادی وجود دارد که هر کدام سبک و شیوه خود را دارند. بنابر هر کدام از تئوری‌ها و نظریه‌ها قرار است مسایل علم روشن شود. بسیار از نظریات حتی در تقابل و تضاد آشکار با هم دیگر هستند. نظریه تا زمانی که با تحقیق رد نشود یا دچار تضاد درونی نباشد می تواند در علم حضور داشته باشد.

• چرا خط نباید عوض شوند؟

در بالا دلیل مخالفت و مقاومت جامعه برای تغییر در خط ذکر شد. به طور خلاصه آنکه خط یکی از محافظه‌کارترین بخش‌های زبان است که دچار تحول می شود.

• چرا علایم نباید عوض شوند یا کلا تغییر کنند؟

دلیل اصلی همانی است که در سوال قبل توضیح داده شد. اما اگر به طور جزیی تر وارد شویم باید بگویم که خط یک نظام قراردادی است. هیچ علامتی بر علامت دیگر ارجحیت ندارد. خط و زبان شامل کنوانسیون‌هایی است که گویشوران آن‌ها را پذیرفته‌اند و در جامعه جا افتاده‌اند. مثلا کسی بخواهد در فارسی صدای «d» با شکلی غیر از «د» مثلا «ڏ» بنویسد امری غیرمعمولا و غیرقابل پذیرش است. زیرا اگر هر کس بخواهد برای خودش علامتی اختراع کند پس از مدتی دیگر نوشته‌های هیچکس برای دیگری قابل فهم نیست.